Самыя папулярныя старонкі

Флэш-мульт Курачка-Рабка (174512)
Беларускія імёны (172734)
Цудоўная вясёлка (160841)
Размалёўка: домік (154300)
Маляванкі для маленькіх: машынка (151828)
Каляды (каб хадзіць па хатах) (150776)
Беларуская мова: гісторыя і сучаснасць (150730)
Як назваць дзіця? (147618)
Тата, а ты папа? (141623)
Натуральны білінгвізм у дзетак (140369)

Беларускае традыцыйнае вяселле (ч.1)

Янка КРУК і Аксана КАТОВІЧ

НАРОДНАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ

Падрыхтоўчы перыяд

Пасля таго, як два роды праз паэтапнае наблiжэнне цалкам дасягнулi ўзаемаразумення i прынялi рашэнне аб правядзеннi вясельнай урачыстасцi, пачынаўся, бадай што, самы актыўны i адказны перыяд менавiта перадшлюбнай падрыхтоўкi. Яна iшла па некалькiх важнейшых накiрунках. Кожны бок павiнен быў вырашаць фактычна адны i тыя ж пытаннi:

— фiнансава-эканамiчнае забеспячэнне ўрачыстасцi: падрыхтоўка прадуктаў (з улiкам магчымасцяў уласнага падворка i прысядзiбнай гаспадаркi), трэба было забiць кабана цi спецыяльна выгадаваных для гэтага цяля, качак, iндыкоў i г.д. Акрамя таго, трэба было накiравацца на кiрмаш (базар), каб штосьцi набыць, напрыклад, новае адзенне, боты, хусту i г.д.;

— вызначыцца з колькасцю запрошаных гасцей;

— вызначыць кола асноўных вясельных чыноў i iх непасрэдных выканаўцаў. Канешне ж, сюды ўваходзiлi блiжэйшыя сябры бацькоў i жанiха з нявестай. Трэба было ведаць, хто будзе шаферам i шаферкай (старшым дружкай, маршалкам), хто будзе выконваць ролю сватоў (па два сваты з кожнага боку);

— хто будзе апранаць i ўпрыгожваць нявесту, хто будзе яе выкупляць, у чыёй хаце ўсё гэта будзе адбывацца, хто будзе весцi «гандаль» з дружынай маладога;

— вызначыць кола жанчын-каравайнiц (у iх лiк уваходзiлi толькi замужнiя жанчыны), пры гэтым прынцып адбору i колькасны склад вар’iравалiся ў залежнасцi ад рэгiянальнай традыцыi. Напрыклад, у адным выпадку «старшай каравайнiцай» магла быць хросная мацi жанiха цi нявесты, у другiм — родная сястра мацi;

— неабходна было даведацца дакладныя iмёны самай блiжэйшай раднi жанiха i нявесты, каб улiчыць усiх iх для вызначэння колькасцi падарункаў, iх зместу, прыкладнага кошту;

— вызначыць кола блiжэйшых сваякоў i сяброў, якiя будуць суправаджаць маладых у час рэгiстрацыi ў ЗАГСе цi вянчання ў храме;

— канешне ж, адным з самых важных момантаў перадвясельнай падрыхтоўкi была падрыхтоўка годнага пасагу нявесты.

Гэта кола абавязкаў ускладалася перш за ўсё на плечы бацькоў жанiха i нявесты. Было аб чым паклапацiцца i маладым. Iм трэба было паразважаць аб падрыхтоўцы ўзаемных падарункаў, аб вясельных строях, аб набыццi заручальных пярсцёнкаў.

Усе гэтыя аспекты перадшлюбнай падрыхтоўкi застаюцца актуальнымi i ў дзень сённяшнi, хоць пры гэтым неабходна адзначыць, што расстаноўка акцэнтаў (г.зн. сацыяльных прыярытэтаў) пацярпела iстотныя змены. Калi раней вялiкая ўвага ўдзялялася сакральна-магiчным аспектам вясельнай урачыстасцi, то зараз на першы план выйшаў гульнявы аспект, знешнi антураж святкавання. Падобнае зрушванне акцэнтаў зусiм не выпадковае. Сёння вельмi рэдка побач з маладымi аказваюцца мудрыя прадстаўнiкi старэйшага пакалення, якiя ўсё ведаюць i могуць падказаць, дапамагчы цi раскрыць найбольш важныя таямнiцы будучага рытуальна-абрадавага дзеяння, каб перасцерагчы цi захаваць жанiха i нявесту ад непажаданага ўздзеяння некаторых гасцей. Разам з гэтым трэба было прасачыць за вялiкай колькасцю нюансаў у развiццi вясельнага абраду, у паводзiнах вялiкай колькасцi яго ўдзельнiкаў, ведаючы аб тым, што iх энергетычная накiраванасць, дакладнасць выканання, эмацыянальная насычанасць, духоўная ахова былi самым непасрэдным чынам «завязаны» на праграмаванне цi мадэлiраванне будучага сумеснага жыцця маладых.

У сувязi з тым, што менавiта гэтыя аспекты традыцыйнага вяселля менш за ўсё вядомыя нашым сучаснiкам, мы паспрабуем удзялiць iм самую пiльную ўвагу. Але пры гэтым неабходна ўлiчыць, што мы зыходзiм з багацейшага вопыту мiнулага, назапашанага шматлiкiмi пакаленнямi людзей. Кожны з нашых сучаснiкаў мае права па-свойму паставiцца да гэтага вопыту. Яго можна лiчыць музейным экспанатам — «рукамi не чапаць», можна паставiцца да яго як да стэрэатыпаў мiфалагiчнага мыслення — банальныя «забабоны», а можна паспрабаваць дакрануцца да яго як да жыватворнай крынiцы, якая натолiць прагу пазнання i аб’яднае з вашымi продкамi не толькi прозвiшчам цi радавой мянушкай, але i духоўна-энергетычным патэнцыялам.

Пярсцёнак — сiмвал замужжа

Адным з найбольш значных вясельных атрыбутаў з’яўляюцца заручальныя пярсцёнкi. На першы погляд, яны не такiя прыкметныя, як вэлюм нявесты цi вясельны каравай, аднак iх роля i значэнне ў жыццi маладых можа быць цалкам параўнальная з названымi вышэй аксесуарамi i атрыбутамi. Калi вэлюм — сiмвал галоўнай удзельнiцы ўрачыстасцi толькi на перыяд самога вяселля, то заручальныя пярсцёнкi стануць неад’емнай часткай пажыццёвых шлюбных узаемаадносiнаў. Заручальны пярсцёнак з цягам часу стаў своеасаблiвым дэкаратыўным увасабленнем жанатага цi замужняга чалавека. Разам з iншымi знешнiмi атрыбутамi пярсцёнак станавiўся складовай часткай сiмвалiчнага гiпертэксту, па якiм можна было пазнаць роднага чалавека. Сярод такiх абрадавых маркёраў былi дзве касы, заплеценыя «лялькай»; абавязковая наяўнасць фартуха, колькасць рысак на якiм паказвала колькасны склад сям’i; арнамент на адзеннi, у «тэксце» якога абавязкова быў якi-небудзь спецыфiчны радавы знак-пароль; «намiтка» — спецыяльны галаўны ўбор замужняй жанчыны. Сюды ж можна аднесцi некаторыя любiмыя словы ў лексiцы чалавека, па якiх лёгка можна было вызначыць сваяка. У сiстэму дэкаратыўных знакава-сiмвалiчных упрыгажэнняў уваходзiў i пярсцёнак. На працягу доўгага часу яго выкарыстання вакол яго склаўся цэлы цыкл уяўленняў, вераванняў, рэгламентацый, прадказанняў, прымет, якiя, несумненна, сведчаць аб таямнiчасцi яго паходжання i аб даволi складаным комплексе народных уяўленняў аб iм.

У традыцыйнай культуры розных народаў свету пярсцёнак з’яўляўся сакральным знакам дасканаласцi, цэласнасцi i адзiнства, бясконцасцi i завершанасцi, сiмвалам спрадвечнага кахання — нябеснага вянчання i зямнога сумеснага жыцця, храмавага вянчання. У той жа час пярсцёнак выконваў ахоўную функцыю i быў надзейным абярэгам ад энергетычнага ўздзеяння нячыстай сiлы. Ахоўная функцыя пярсцёнка была заснаваная, па-першае, на прыродных якасцях металу, з якога ён быў выраблены. Лiчылася, што золата i срэбра — «чыстыя» металы, не падуладныя сурокам. Канешне ж, не апошнюю ролю ў iх магчымасцi процiстаяць энергii «цяжкага» вока iграла люстэркавая паверхня вырабаў з гэтых металаў. Па-другое, не менш важную ролю мела i форма магiчнага круга (аб сiмволiцы круга гл.далей). Па-трэцяе, на пярсцёнак было перанесена больш старажытнае значэнне нiцi-абярэга, якой абвязвалi пальцы; бранзалета (той жа нiцi вакол запясця); караляў (нанiзаных на нiтку вырабаў са шкла, паўкаштоўных цi каштоўных камянёў). Асаблiва моцным абярэгам лiчыўся пярсцёнак з чырвоным каменем — яго насiлi як талiсман ад шматлiкiх хвароб, воiны насiлi такi пярсцёнак, каб пазбегнуць смяротнай раны ў час бою.

Нашы продкi лiчылi, што пярсцёнак (як i iншыя амулеты) валодае пэўнай уладай. Таму абмяняцца пярсцёнкамi азначала не што iншае, як надзялiць свайго партнёра ўладай над сабой, што фактычна i адбываецца пасля заключэння шлюбу.

Акрамя таго, пярсцёнак заўсёды сiмвалiзаваў сувязь — блiзкае суiснаванне, а таксама ўваход у новае жыццё, раней невядомае. Жыццё ў шлюбе з’яўляецца свяшчэнным актам стварэння новага сямейнага сусвету, нязведаным i непрадказальным этапам у жыццi дваiх людзей, чые зямныя пуцявiны злiлiся ў адзiны шлях. Часам своеасаблiвы пярсцёнак або венчык мацавалi на ўваходзе хаты, выкарыстоўваючы ў якасцi абярэга. Той, хто браўся за колца, iмгненна страчваў сiлу свайго негатыўнага ўздзеяння, пакiдаў яе ля парога хаты. З той жа мэтай колцы выкарыстоўвалi пры вынасе i апусканнi труны ў магiлу. Лiчылася, што нябожчык з’яўляўся носьбiтам сiлы «таго» свету, таму кантакт з iм людзей, якiя не былi яго сваякамi, мог справакаваць непажаданыя наступствы. Каб пазбегнуць гэтага, выкарыстоўвалi сiлу магiчнага круга.

I наадварот, пры выкананнi магiчных дзеянняў народныя лекары павiнны былi здымаць пярсцёнкi, таму што iх прысутнасць магла нашкодзiць кантакту са звышнатуральнымi сiламi. На падставе прынцыпу падабенства з гэтымi светапогляднымi ўяўленнямi адразу пасля смерцi чалавека з яго абавязкова здымалi заручальны пярсцёнак, каб палегчыць працэс «развiтання» з зямлёй, са сваякамi, з якiмi ён быў звязаны шлюбам цi iншымi дамовамi-адносiнамi. У сувязi з гэтым зламаныя цi трэснутыя пярсцёнкi сiмвалiзавалi парушаныя абяцаннi, разрыў адносiнаў, няшчасце, часам — смерць.

У казках i паданнях пярсцёнак з’яўляўся той магiчнай рэччу, якая дапамагала выканаць жаданнi i дзеяннi, якiя не здольны быў выканаць звычайны чалавек. Так, у народнай казцы «Чароўны пярсцёнак» дзяўчына-змяя, дачка гаспадара падземнага царства, аддзячыла свайму збавiцелю тым, што падказала яму пайсцi «за трыдзевяць земляў, у трыдзесятае гасударства, у падземнае царства. Калi прыйдзеш да яго (гаспадара) у двор, будзе ён даваць табе шмат золата i срэбра, каштоўных камянёў — ты нiчога не бяры, а прасi ў яго пярсцёнак з мiзiнца. Той пярсцёнак не просты: калi перакiнуць яго з рукi на руку — адразу ж дванаццаць малойцаў з’явяцца, i што iм нi загадаеш, усё за адну ноч выканаюць».

Пярсцёнак як люстэрка памяцi роду

У этналагiчных даследаваннях, прысвечаных вывучэнню праблем славянскай традыцыйнай культуры, вельмi часта гаворка iдзе пра тое, што нашы продкi ставiлiся да пярсцёнкаў з асаблiвай пашанай. Iх захоўвалi ў сям’i як адну з самых свяшчэнных рэлiквiй, перадавалi з пакалення ў пакаленне — як па лiнii мацi, так i бацькi. Лiчылася, што пячаткай асаблiвай боскай любовi валодаюць пярсцёнкi тых мужа i жонкi, якiя дажылi да сярэбранага i асаблiва залатога вяселля. У такiм разе маладыя куплялi пярсцёнкi не сабе, а бацькам цi бабулi з дзедам, а тыя ў сваю чаргу перадавалi iм як эстафету радавой памяцi свае вянчальныя пярсцёнкi.

Асаблiвым статусам былi надзелены вянчальныя пярсцёнкi. Яны былi не толькi сiмвалам сямейнага дабрабыту, але, па народных уяўленнях, здольны былi засцерагчы яго ўладальнiка ад зайздрослiвага вока, маглi выкарыстоўвацца ў практыцы народных лекараў для лячэння шматлiкiх хвароб. Некаторыя з гэтых рэцэптаў не страцiлi сваёй актуальнасцi i могуць быць карыснымi i для нашых сучаснiкаў.

• Каб вывесцi ячмень з вока, неабходна было дзевяць разоў правесцi па iм залатым заручальным пярсцёнкам.

• Каб жыць з прыбыткам, сябраваць з поспехам, трэба было ўмыцца першай дажджавой вадой з залатым заручальным пярсцёнкам на пальцы.

• У Шчодры вечар (14 студзеня) гаспадыня варыла кашу (куццю), у якую клала пярсцёнак свайго мужа. Калi яго знаходзiў гаспадар — значыць, год будзе з прыбыткам i сямейным дабрабытам.

• Лiчылася, што на працягу ўсёй цяжарнасцi жанчына не павiнна здымаць пярсцёнак, таму што ён засцерагае яе i будучае дзiця ад нядобрых людзей.

• У час родаў, асаблiва цяжкiх, бабка-павiтуха адчыняла ўсе дзверы, вокны, расшпiльвала на парадзiсе ўсе гузiкi, развязвала ўсе вузельчыкi, абавязкова здымала вянчальны пярсцёнак, праз якi потым прапускала святую ваду i давала пiць жанчыне.

• У час першага рытуальнага купання нованароджанага ў купель клалi вянчальны пярсцёнак бацькi. Калi жанчына з’яўлялася ахоўнiцай сямейнага ачага i знаходзiлася пад аховай свайго жытла, у лiтаральным сэнсе слова напоўненага ўсемагчымымi абярэгамi, то мужчына часцей за ўсё знаходзiўся па-за межамi хаты i мог пацярпець ад не заўсёды станоўчага ўздзеяння навакольнага асяроддзя. Вось чаму ўжо з моманту першага рытуальнага купання хлопчыка ў купель апускалi пярсцёнак — вакол немаўляцi ўзводзiлi магiчную непераадольную сцяну казачнага замка.

• Праз вянчальны пярсцёнак прапускалi малако хворай каровы цi казы (калi яны давалi малако з крывёй).

• Заручальны пярсцёнак гаспадар клаў у насенне збожжавых культур перад сяўбой, каб «багацце з хаты не сыходзiла».

У той жа час знойдзены пярсцёнак лiчыўся падарункам нячыстай сiлы. Каб адкупiцца ад бед i няшчасцяў, ад хвароб, знахары «пераносiлi» цi «чыталi» на пярсцёнак адмоўную iнфармацыю, якую пераймаў на сябе той, хто гэты пярсцёнак знаходзiў.

Сярод знаўцаў народнай традыцыi iснуе перакананне: каб даведацца, цi не сурочылi вас, цi не зайздросцяць вам вашы знаёмыя, вазьмiце заручальны пярсцёнак i правядзiце iм па твары. Калi на вас бало аказана негатыўнае ўздзеянне, то на працягу трох дзён застанецца чорны след, якi вы нiчым не змыеце, — праз тры днi ён знiкне сам.

Вельмi часта задаюць пытанне пра згубленыя пярсцёнкi — што гэта прадказвае? Часцей за ўсё гэта знак пагаршэння стану вашага здароўя, але ў асобных выпадках можа служыць прадказаннем крызiсу ў сямейных адносiнах.

Пярсцёнак у перадшлюбных рытуалах

Такiя складаныя i шматпланавыя ўяўленнi аб пярсцёнку як абярэгу сталi прычынай таго, што яно аказалася неад’емным атрыбутам перадшлюбнай падрыхтоўкi i самой вясельнай урачыстасцi. Сiмвалам прынцыпова iншага сацыяльнага статусу быў пярсцёнак, якi надзявалi на безыменны палец хлопца цi дзяўчыны.

Ужо ў сярэднявеччы заручыны (заключная частка абраду сватаўства) заканчвалiся рытуалам «заручэння»: жанiх павiнен быў надзець на руку нявесты пярсцёнак. На Беларусi iснаваў такi абрад: у час змовiнаў дружкi жанiха i нявесты тройчы падкiдвалi iх пярсцёнкi на хустцы, пры гэтым выказвалi пажаданнi ў адрас маладых, а потым надзявалi iх жанiху i нявесце. Затым у час вяселля маладыя тройчы мянялiся пярсцёнкамi i ў вынiку кожны з iх атрымлiваў свой пярсцёнак. Надзвычай глыбiнны па сваёй сутнасцi абрад. Ён сiмвалiзаваў узаемапранiкненне энергiй двух чалавек i адначасова быў скiраваны на тое, каб перасцерагаць па жыццi iх ужо не паасобку, а разам. Акрамя таго, лiчылася, што безыменны палец звязаны з каналам сэрца, таму гэта быў яшчэ рытуал духоўна-фiзiчнага зблiжэння дзвюх асоб.

Iснаваў звычай за дзень да вяселля працягваць скрозь пярсцёнак нявесты пасму яе валасоў, якую потым адразалi i спальвалi. Валасы лiчылiся адным з самых моцных энергетычных каналаў сувязi чалавека з касмiчнай энергiяй, менавiта таму ў кантэксце вяселля вялiкая ўвага ўдзялялася касе нявесты. У народнай медыцыне праз адтулiны (клямку, завесу) прапускалi ваду, якая, меркавалi, змяняе пасля гэтай працэдуры сваю структуру i ўласцiвасцi. Гэта ж самае значэнне мела i прапусканне валасоў праз заручальны пярсцёнак: дзяўчына назаўсёды развiтвалася з дзявоцтвам, таму i спальвалi яе дзявоцкiя валасы, спачатку прапусцiўшы iх праз «калiдор» Вечнасцi.

Жанчыны, якiя замешвалi рашчыну для вясельнага каравая, павiнны былi абавязкова надзець свае заручальныя пярсцёнкi. Тут вiдавочная дзейнасць прынцыпу «падобнае выклiкае падобнае»: выпякаўся рытуальны хлеб для будучай сям’i, каб яна заўсёды была «ў пары», да выпечкi святочнага хлеба дапускалiся толькi замужнiя жанчыны са шчаслiвай доляй.

У дзявочы вечар (апошнi вечар перад вяселлем) дзяўчаты падкiдвалi на сваiх хустках свае пярсцёнкi, каб хутчэй узяць шлюб. Добра вядома, што рытуал якраз i быў скiраваны на тое, каб перакадзiраваць час, лёс, долю, змест жыцця i характар працоўнай дзейнасцi, таму дзяўчаты перадшлюбнага ўзросту i iмкнулiся запраграмаваць сваю будучыню на сямейны лад.

На Тройцу дзяўчаты павiнны былi абменьвацца пярсцёнкамi i хусткамi ў час кумлення — у знак сяброўства. Гэты старадаўнi звычай сiмвалiзаваў пераход дзяўчынак у статус дзяўчат, якiя атрымлiвалi права быць заручанымi.

Акрамя таго, заручальныя пярсцёнкi выкарыстоўвалi ў шматлiкiх варожбах аб сваiм будучым жыццi.

Зазiрнём у будучыню: варожбы аб шлюбе

Незвычайная рэч, якая магла выступаць сувязным звяном у ланцужку адносiнаў памiж светам жывых i «светам» продкаў, выкарыстоўвалася ў цэлым шэрагу выпадкаў для прадказанняў аб далейшым лёсе чалавека.

Дзяўчына, якая жадала паваражыць аб сваiм шлюбе, павiнна была ўзяць шклянку вады з ручаiны цi ракi, якая iмчала на поўдзень, затым папрасiць на нейкi час заручальны пярсцёнак у той жанчыны, чыё сямейнае жыццё было шчаслiвым (лепш было ўзяць пярсцёнак бабулi цi прабабулi), падвесiць яго на асабiстым воласе над вадой, трымаючы вялiкiм i ўказальным пальцамi левай рукi. Калi пярсцёнак пачне калыхацца i стане стукацца аб краi шклянкi, дзяўчыне суджана будзе застацца ў адзiноце; калi ж пярсцёнак пачне хутка круцiцца — яна хутка выйдзе замуж; калi ж пярсцёнак будзе круцiцца павольна — яна будзе ў шлюбе двойчы.

Яшчэ адзiн спосаб варажбы: у якую-небудзь калядную ноч неабходна набраць у шклянку калодзежнай вады, апусцiць туды заручальны пярсцёнак i назiраць: у пярсцёнку павiнен з’явiцца твар суджанага.

Разам з iншымi рэчамi (кавалачак хлеба, цвiк, вугольчык i г.д.) пярсцёнак клалi ў глiняную мiску i накрывалi хусткай. Дзяўчаты па чарзе выцягвалi гэтыя рэчы. Той, якая выцягне пярсцёнак, было наканавана ўзяць шлюб у гэтым годзе.

Незамужняя дзяўчына ў калядныя вечары клала пад падушку (цi надзявала на безыменны палец) вянчальны пярсцёнак бацькi цi мацi i прасiла, каб у сне да яе прыйшоў суджаны.

На Гомельшчыне перад Вялiкiм постам варылi «разгавейную» кашу, у якую клалi манету, пярсцёнак i крыжык. Дзяўчына, якая знаходзiла пярсцёнак, разлiчвала выйсцi замуж у гэты ж год.

Калi павесiць пярсцёнак на белую нiтку (магiчны маятнiк) i вадзiць iм па лiтарах алфавiта, можна даведацца iмя каханага цi таго чалавека, якi вам сiмпатызуе.

Чаму менавiта безыменны палец?

Шырокае распаўсюджанне атрымаў звычай насiць заручальны пярсцёнак на безыменным пальцы. Пры гэтым людзi каталiцкага веравызнання носяць яго на левай руцэ, а праваслаўныя — на правай. Параўнайце: католiкi хрысцяцца злева направа, праваслаўныя — справа налева. У народным асяроддзi iснавала павер’е, што ад безыменнага пальца iдзе асаблiвая вена да сэрца — сардэчная. З цягам часу навукоўцы-фiзiёлагi даказалi, што такой вены насамрэч не iснуе. Але народная мудрасць правiльна падказала выбар менавiта безыменнага пальца для пастаяннага нашэння пярсцёнка: гэты палец лiчыцца самым «надзейным» з усiх пяцi. Яго вельмi складана выпрастаць без дапамогi iншых пальцаў рукi, а значыць, пярсцёнак будзе складана зняць з рукi цi згубiць.

Народныя знахары лiчылi, што менавiта безыменны палец валодае лекавай сiлай. Для паспяховага лячэння трэба было проста «закрэслiць» (г.зн. перахрысцiць хворае месца) боль безыменным пальцам.

Адмоўныя адносiны былi да ўказальнага пальца: лiчылася, што толькi ведзьмы носяць пярсцёнкi на гэтым пальцы. Таму звычаi народнай культуры забаранялi насiць пярсцёнкi, у тым лiку i заручальныя, на сярэднiм i ўказальным пальцах, што магло стаць прадвесцем смерцi мацi цi нават абодвух бацькоў.

Калi памiраў (-ла) муж цi жонка, удава (удавец) надзявала пярсцёнак на iншую руку.Аднак калi вы хочаце выйсцi замуж яшчэ раз, то насiць яго больш за тры гады нельга.

Абрад заручынаў

Важнейшай складовай часткай шматдзённага вясельнага абраду быў рытуал заручынаў, у час якога пярсцёнак (абруч) выконваў галоўную ролю. Шлюбнаму царкоўнаму абраду ў старажытныя часы папярэднiчаў абрад заручынаў, у час якога аб’ядноўвалiся рукi жанiха i нявесты. Пры гэтым жанiх дарыў нявесце пярсцёнак з жалеза, медзi, срэбра цi золата — у залежнасцi ад свайго матэрыяльнага i сацыяльнага становiшча. У адным са сваiх апавяданняў прападобны Клiмент, епiскап Александрыйскi, пiсаў: «Мужчина должен дать женщине золотое кольцо не для внешнего украшения ее, но для того, чтобы положить печать на хозяйство, которое с тех пор переходит в ее распоряжение и поручается ее заботам».

У X—XI стст. народны абрад заручынаў стаў выконвацца ў храме з чытаннем адпаведных малiтваў. Але яшчэ доўгi час, да XVI ст., — абрад заручынаў будзе выконвацца асобна ад абраду вянчання. Затым паступова яны супадуць па часе правядзення i стануць адзiным цэлым, захоўваючы ранейшую паслядоўнасць: спачатку будуць праводзiцца заручыны, а потым вянчанне.

Пасля заручынаў

Царкоўныя крынiцы даюць наступнае апiсанне важнейшых вясельных рытуалаў: «Жанiх i нявеста па заканчэннi лiтургii становяцца ў прытворы храма тварам да алтарнай часткi: жанiх — з правага боку, нявеста — з левага... Пярсцёнкi, якiмi яны будуць заручацца, у час лiтургii знаходзяцца побач на правым баку святога прастола: з левага боку — залаты, з правага — сярэбраны. Дыякан, iдучы за святаром, выносiць iх на спецыяльным падносе. Святар дае жанiху i нявесце свечкi... уводзiць iх унутр храма, дзе i адбудзецца заручэнне. Святар спачатку бярэ правы пярсцёнак, тройчы кажа: «Заручаецца раб Божы (iмя) рабе Божай (iмя)». Пры кожным паўторы гэтых слоў ён робiць крыж над галавой жанiха i надзявае яму пярсцёнак на безыменны палец правай рукi. Затым бярэ сярэбраны пярсцёнак i тройчы, з крыжам над галавой нявесты, кажа: «Заручаецца раба Божая (iмя) рабу Божаму (iмя)», — i надзявае ёй пярсцёнак таксама на безыменны палец правай рукi. Залаты пярсцёнак сiмвалiзуе сваiм бляскам Сонца, на святло якога падобны муж у шлюбным саюзе; сярэбранае — сiмвал Месяца, якi зiхацiць адбiткамi сонечнага святла. Пярсцёнак — знак вечнасцi i непарушнасцi шлюбнага саюза, таму што адвечная i непарушная ласка Святога Духа.

Пасля гэтага ў знак аддання сябе на ўсё жыццё адзiн аднаму, а Госпаду — абаiх у непадзельным адзiнстве, у знак аднадушнасцi, згоды i ўзаемадапамогi ў будучым шлюбе жанiх i нявеста тройчы абменьвалiся пярсцёнкамi пры дапамозе сябра жанiха цi святара. Пасля трохразовай перамены пярсцёнкаў сярэбраны застанецца ў жанiха, а залаты — у нявесты ў знак таго, што жаночай слабасцi перадаецца моцны мужчынскi дух. Святар чытае малiтву, якой просiць блаславення для заручанай пары. Пярсцёнкi могуць быць зроблены толькi з аднаго металу — золата цi срэбра».

Пярсцёнак на памяць

З усяго вышэйсказанага вынiкае, што ў больш ранняй царкоўнай традыцыi рытуалу вянчання папярэднiчаў рытуал заручынаў, пры гэтым жанiх заручаўся залатым пярсцёнкам, а нявеста — сярэбраным. У адпаведнасцi са старажытнымi ўяўленнямi гэта сiмвалiзавала саюз памiж Сонцам i Месяцам. Да XIII стагоддзя нашы продкi насiлi пераважна сярэбраныя пярсцёнкi. З прыходам на ўсходне-славянскiя землi татараў з’явiлiся залатыя ўпрыгажэннi, i пярсцёнкi таксама пачалi вырабляць з золата. Але, зноў-такi, шмат залежала ад эканамiчнага становiшча сем’яў i раднi, якiя прынялi рашэнне аб усталяваннi роднасных адносiнаў: заручальныя пярсцёнкi маглi быць i жалезнымi, i меднымi. Разам з тым пытанне аб выбары металу, з якога будуць зроблены заручальныя пярсцёнкi, мела не толькi утылiтарнае значэнне. Кожны з гэтых металаў меў свой энергетычны патэнцыял, сваю астралагiчную сiмволiку, сваю «спалучанасць» з мужчынскiм цi жаночым пачаткам.

Золата — першае ў шэрагу каштоўных металаў. У народзе яно атрымала назву «высакароднага», таму што не мае здольнасцi акiсляцца. Гэты блiскучы метал ва ўсiх культурах звязваўся з Сонцам, з нябесным святлом i дасканаласцю ў прыродзе. У шматлiкiх культурах золата лiчылася ўвасабленнем моцы самой зямлi, валодала сувяззю з вышэйшым светам. Яно заўсёды сiмвалiзавала багацце, прыгажосць, даўгавечнасць. Нездарма храмы ўпрыгожвалi самым чыстым, «боскiм» металам — золатам. У народнай свядомасцi ўсё, што перавышала чаканнi i спадзяваннi, надзялялася прыметай «залатога» — «купацца ў золаце», «залатыя словы», «залаты дождж». У замовах на «залаты» замок цi «залаты» ключ запiралiся ўсе беды i нястачы. Каб у хаце на працягу года быў прыбытак, славяне выпрацавалi неардынарны звычай — «мыцца з золата». У Чысты чацвер у ваду клалi залатую рэч цi манету, а затым усе члены сям’i павiнны былi памыцца гэтай вадой. Вельмi часта золата i срэбра ставiлi ў пару: «разговор — серебро, а молчание — золото». Часам гэты ланцужок каштоўных металаў завяршаў трэцi метал — медзь. У казках тры царствы — Залатое, Сярэбранае, Меднае; у любiмай кароўкi «залатыя рожкi, мядзяныя ножкi, медны язык».

Срэбра ў народнай культуры атаясамлiваецца з Месяцам, сiмвалiзуе цнатлiвасць, жаночы пачатак. Са срэбра, як i з золата, рабiлi ўпрыгажэннi i рытуальныя рэчы. Яно стала другiм, пасля золата, сiмвалам дабрабыту. Часцей за ўсё менавiта са срэбра выраблялi рэчы, прызначаныя для ахвяраванняў, чашы, аправы для абразоў i г.д. У народных вераваннях срэбра было надзелена цудоўнай здольнасцю барацьбы з нячыстай сiлай: сярэбраная куля забiвала ваўкалакаў i ведзьмакоў, сярэбраныя рэчы ў хаце адводзiлi маланку. Посуд са срэбра быў цi не самай абавязковай рэччу ў заможных сем’ях.

Медзь — чырвона-аранжавы метал, якi стаў сiмвалам зямнога святла i цеплынi, а таксама асацыiраваўся з моцным (волатаўскiм) здароўем. Напрыклад, адным з першых пажаданняў маладым у час падзелу каравая былi словы: «Дарую вам медзi, каб дзецi былi, як мядзведзi». Нашы продкi лiчылi, што праз медзь багi даруюць нам здароўе, i выкарыстоўвалi гэты метал у медыцынскiх мэтах. Чыстую медзь засыпалi ў раны, чым папярэджвалi шматлiкiя iнфекцыйныя захворваннi. Сёння навукоўцы даказалi, што гэты метал сапраўды з’яўляецца выдатным танiзуючым сродкам для лячэння печанi i лiмфатычных вузлоў. Так што нашы продкi нездарма насiлi бранзалеты з медзi на руках i нагах. З медзi рабiлi бразготкi i званочкi, якiя выкарыстоўвалi ў розных народных рытуальных дзеяннях. Звон медных бразготак павiнен быў «ачысцiць» ад нячыстай сiлы шлях вясельнаму картэжу. Медзь у спалучэннi са свiнцом выкарыстоўвалi пры вырабе царкоўных званоў. Медныя манеты клалi ў пасцель маладым, каб забяспечыць iм доўгае сумеснае жыццё. Да сённяшняга часу маладыя кладуць медныя пятакi пад пяту на час вянчання цi рэгiстрацыi ў ЗАГСе.

Жалеза ў гiсторыi чалавецтва з’явiлася значна пазней за iншыя металы. З-за здольнасцi ржавець да гэтага металу былi некалькi стрыманыя i насцярожаныя адносiны. Iржу на iм параўноўвалi з крывёй, якая выступае на целе чалавека. У той жа час шматлiкiя магiчныя дзеяннi трэба было выконваць у прысутнасцi толькi гэтага металу: маляваць магiчныя кругi, выкопваць лекавыя каранi. Лiчылася, што амулеты i ўпрыгажэннi з жалеза ахоўваюць чалавека ад дэманаў. Цiкавы факт: Царква з пачатку VII ст., зыходзячы з рэлiгiйных меркаванняў, забараняла насiць на целе ўпрыгажэннi з жалеза. Але ў народзе i сёння жыве вера ў моц шпiлькi, прымацаванай да адзення ў непрыкметным месцы, цi падковы, прымацаванай над уваходам у хату.

Пярсцёнак як сувязь часоў i лёсаў, або Залатыя правiлы народнай культуры

Як вынiк усяго сказанага вышэй паспрабуем сфармуляваць некаторы збор правiлаў, якiя датычацца заручальных пярсцёнкаў, але пры гэтым будзем пастаянна перакiдваць «масток» з мiнулага ў дзень сённяшнi.

Лiчылася, што дарыць адзiн аднаму пярсцёнкi да шлюбу вельмi непажадана — гэта вядзе да хуткага растання.

Сёння, як i раней, маладыя звычайна выбiраюць сабе залатыя пярсцёнкi.

Вянчальныя пярсцёнкi павiнны быць выраблены з аднаго металу i пры гэтым не мець нiякай гравiроўкi. Вянчальны пярсцёнак не ўпрыгажэнне, а сiмвал «гладкага» шлюбнага жыцця.

Нельга надзяваць пярсцёнак на руку ў пальчатцы, каб не згубiць яго, што, як вы ўжо разумееце, не абяцае нiчога добрага.

Маладым нi ў якiм разе нельга выкарыстоўваць заручальныя пярсцёнкi, зробленыя з пярсцёнкаў сваiх бацькоў шляхам распiлоўвання i пераплаўкi. Не бярыце на сябе адказнасць раз’ядноўваць тое, што калiсьцi было сiмвалам паяднання.

Нельга выкарыстоўваць для пераплаўкi i вырабу заручальных пярсцёнкаў знойдзены пярсцёнак (вы ж не ведаеце, якую iнфармацыю можа прынесцi вам гэта знаходка).

Па той жа прычыне нельга вянчацца пярсцёнкам удавы або вашых разведзеных бацькоў. Яны могуць пацягнуць за сабой iх нешчаслiвую долю.

Удавец (жанчына цi мужчына) захоўвае заручальны пярсцёнак на працягу трох гадоў, пры жаданнi яго можна насiць такiм чынам да скону, аднак памятайце: ён не будзе спрыяць вашаму паўторнаму замужжу.

Калi ўдава выходзiць замуж другi раз, то вянчальны пярсцёнак яна зноў-такi будзе насiць на правай руцэ, а пярсцёнак ад першага шлюбу трэба зняць i захоўваць асобна, пры гэтым нi ў якiм разе не перадаваць ў спадчыну сваiм дзецям. Маецца на ўвазе наступнае: пасля смерцi мацi ён можа быць сiмвалам памяцi, але iм нельга будзе нiкому заручацца.

Калi муж i жонка былi павянчаныя, то пасля смерцi мужа пярсцёнак захоўвала жонка, i калi яна не выходзiла другi раз замуж, то абодва пярсцёнкi клалi ёй у труну.

Гэта правiла дзейнiчала i ў тым выпадку, калi памiрала жонка.

Калi сям’я скасавала шлюб, то заручальныя пярсцёнкi нельга насiць нават у якасцi звычайнага ўпрыгажэння.

Адным з найбольш сiмвалiчных падарункаў для тых, хто ўступае ў шлюб, з’яўляюцца заручальныя пярсцёнкi, якiя перадаюцца ў спадчыну. Прычым, чым вышэй ступень спадчыннасцi, тым больш моцным ахоўным патэнцыялам яны валодаюць. Маладажоны могуць вянчацца пярсцёнкамi сваiх бацькоў толькi пры ўмове, што тыя адзначылi сярэбранае вяселле. Асаблiва шаноўнымi былi пярсцёнкi залатых юбiляраў.

Па перакананнi нашых продкаў, падзенне пярсцёнка падчас шлюбу прадказвала недаўгавечны саюз.

Лiчылася пажаданым, каб абодва пярсцёнкi купляў жанiх.

Пажадана было, каб заручальныя пярсцёнкi былi набыты ў адзiн дзень у адной краме i за адны грошы, прычым на рэшту ад iх нельга было нiчога купляць на працягу некалькiх дзён. Гэта было прадказаннем доўгага сумеснага жыцця.

Заручальныя пярсцёнкi, вэлюм, iншыя вясельныя атрыбуты жанiха i нявесты нельга даваць прымяраць нiкому, нават родным братам цi сёстрам. Iначай у сям’i будуць бясконцыя спрэчкi.

Глыбокiя знаўцы народных традыцый настойлiва раiлi: вяртаючыся дадому пасля набыцця пярсцёнкаў, на парозе трэба сказаць словы замовы цi малiтвы, напрыклад: «На добрае жыццё, на верную сям’ю. Амiнь».

Падрыхтоўчы перыяд: значэнне рытуальнага адзення

Свет традыцыйнага беларускага вяселля — перш за ўсё свет таямнiчы, але разам з тым адкрыты для ўсеагульнага агляду свет усемагчымых сiмвалаў. Кожны з iх мае глыбокi магiчны змест, сэнс якога быў зразумелы ўсiм удзельнiкам сямейна-радавой урачыстасцi. Канешне ж, побач са знешнiмi, бачнымi вачам прысутных, былi атрыбуты, якiя мелi завуалiраваны, надзейна схаваны ад людскога вока змест (напрыклад, медныя пятакi, якiя клалi пад пяту жанiх i нявеста для паляпшэння свайго дабрабыту).

На жаль, у вельмi тонкi, даволi адчувальны, часам крыштальна крохкi свет народнага беларускага вяселля пад даволi прыстойным выглядам уключалiся атрыбуты, якiя мелi дваiстае прызначэнне. Прыгадайце: да нашага часу iснуе павер’е аб тым, што маладым нельга дарыць рэчы, якiя колюць i рэжуць (нажы i вiдэльцы, манiкюрны набор). Цi, напрыклад, вы купляеце букет маладой, а ён ужо быў выкарыстаны ў зусiм iншым рытуале. Нам давялося дапамагаць маладому чалавеку, якому ў час вяселля падарылi букет кветак з нагаворам, каб у яго не было дзяцей. А ў iншым выпадку брат папрасiў родную сястру купiць у краме букет для яго нявесты, бо сам па нейкай прычыне спазняўся. Родная (!) сястра паспела купiць букет, заехаць на могiлкi, узяць з магiлы пяску, загарнуць яго ў паперу i акуратна схаваць у кветках. Восем гадоў маладыя ездзяць па дактарах i бабках, а дзетак у iх так i няма. Калi мы прыводзiм падобныя прыклады, то не ставiм перад сабой мэту паказаць наша вяселле ў чорным колеры, драматызаваць сiтуацыю, каб прадэманстраваць, якiя мы кепскiя. Не, зусiм не так. Проста дзелiмся з вамi сваiм вопытам стасункаў з вялiкай колькасцю нашых суайчыннiкаў, якi сведчыць, што пераважная большасць гасцей шчыра жадаюць маладым дабра i шчасця, здароўя i дзетак, але побач з iмi заўсёды знойдзецца той, у каго, як кажуць, свярбяць рукi ўтварыць бяду. А ў нашым асяроддзi зрабiць гэта вельмi проста, таму што нашы сэрцы i душы шырока адкрытыя, шчырыя i даверлiвыя. Ведаючы гэтыя акалiчнасцi, будзьце трошкi больш пiльныя i ўважлiвыя.

Паколькi свет традыцыйных сiмвалаў беларускага вяселля быў вельмi i вельмi разнайстайны, далёка не ардынарным, нёс вялiкую сэнсавую нагрузку i быў прамаркiраваны пячаткай абавязковай наяўнасцi, то мы паступова будзем разглядаць некаторыя з iх у той паслядоўнасцi, у якой яны будуць уключацца ў сюжэтную лiнiю вясельнай урачыстасцi. Пры гэтым, канешне ж, будзем зыходзiць з iх традыцыйнага рытуальна-абрадавага зместу, iмкнучыся дапамагчы нашаму сучаснiку ўсебакова асэнсаваць яго з улiкам жыццёвых рэалiй.

Галоўным атрыбутам святочнага цырыманiялу i, адпаведна, важнейшай складовай часткай перадвясельнай падрыхтоўкi быў выбар адзення. Ва ўсе часы ў традыцыях розных народаў свету ў абрадах каляндарнай i сямейна-радавой накiраванасцi адзенне выконвала асаблiвую сiмвалiчную ролю. Па-свойму апраналiся калядоўшчыкi, калi абыходзiлi вёску адвячоркам 7 студзеня; цалкам распраналi, а потым упрыгожвалi шматлiкiмi вянкамi самую прыгожую дзяўчыну вёскi ў час святкавання Тройцы i Русальнага тыдня; зусiм iншы характар мела адзенне ўдзельнiкаў пахавальнага абраду. Рытуальнае адзенне заўсёды было своеасаблiвым iндыкатарам сэнсавага поля ўсёй святочнай падзеi. Яно акцэнтавала i засяроджвала ўвагу на галоўных персанажах пачатага абраду, падкрэслiвала iх псiхаэмацыянальнае становiшча i сацыякультурны статус, вызначала радавую прыналежнасць i тым самым уплывала на далейшы лёс тых, хто яго апранаў. Напрыклад, лiчылася, што тыя, хто на Каляды хадзiў у масках i вывернутых кажухах, павiнны былi пасля свята абавязкова прайсцi адпаведны рытуал ачышчэння.

Таксама як для кожнай пары года iснуе свой вiд адзення, так i для кожнага рытуальнага дзеяння iснуюць свае правiлы сiмвалiчнага пераапранання. Нездарма нашы продкi лiчылi, што Ражство Хрыстова, сустрэчу Новага года нельга адзначаць у будзённым адзеннi — гэта да беднасцi: «На святой день рубаха хоть плохонька, да беленька: к Рождеству хоть сурова, да нова» (У.I.Даль), таму i iмкнулiся да гэтага дня падрыхтаваць новае адзенне. Лiчылася, «калi перад Раством Хрыстовым жанчына не дастала з куфра бялiзны i строяў, то не адчынiць яго i на свята, бо лiчаць, што тады куфр цэлы год будзе пусты». У святочныя дня нiколi не надзявалi адзенне цёмнага колеру.

У той жа час толькi што народжанае дзiця абавязкова спавiвалi ў што-небудзь старое, «сямейнае», ношанае: бацькоўскую кашулю, адзенне старэйшых дзяцей — каб сябравалi памiж сабой, працягвалi традыцыi бацькi, сям’i i роду, каб умацаваць мiжпакаленную пераемнасць. Адзенне дзiцяцi да года нiколi не прадавалi i нiкому не перадавалi. Адзенне, у якiм хрысцiлi першае дзiця, бацькi болей не надзявалi на яго, каб захаваць i перадаць чарговаму спадкаемцу ў дзень хрышчэння. У народзе былi глыбока перакананыя, што ў гэтым выпадку дзецi будуць жыць дружна, у згодзе.

Цэласнасць адзення заўсёды сiмвалiзавала адзiнства традыцый i сучаснасцi. Цi не таму мацi на вяселлi сваiх дзяцей абавязкова павiнны быць у сукенцы. Надзяваць касцюм (кашулю i спаднiцу) было непажадана: «разрыў» у адзеннi, меркавалi, мог справакаваць кепскiя адносiны памiж маладымi.

Парушэннем традыцыi лiчылася i адзенне, апранутае на левы бок цi спiнай наперад. Прыкмячалi, калi збiраешся ў дарогу i нечакана апранеш адзенне неналежным чынам — чакай непрыемнасцяў; апранеш на левы бок — цi п’яны, цi бiты будзеш.

Вялiкую ўвагу ўдзялялi нашы продкi таму адзенню, у якiм маладыя знаходзiлiся на працягу ўсяго вяселля. Яшчэ дзесяць гадоў таму нашы нявесты надзявалi выключна белыя сукенкi. Сёння салоны вясельнага адзення прапануюць сукенкi розных колераў i адценняў. Дрэнна было, калi нас iмкнулiся апрануць у школьную унiформу, але яшчэ горш, калi дакладнаму прадпiсанню рытуалу раптам прапануюць шырокi, але не заўсёды прадуманы да дробязяў выбар. За тлумачэннямi зноў-такi звернемся да шматгадовай традыцыi. Але найперш хочацца ўзгадаць даволi вядомы анекдот: «Пяцiгадовы хлопчык убачыў на вулiцы жанiха i нявесту i спытаў: «Мама, а чаму нявеста ў белай сукенцы?» — «Таму, што яна рада, яна шчаслiвая» — адказала мацi. «А чаму тады жанiх у чорным касцюме, ён што — не радуецца?» — зрабiла выснову дзiця.

Сiмволiка колеру ў беларускай народнай культуры

Даследчыкi гiсторыi традыцыйнай культуры беларускага народа прыйшлi да высновы, што архаiчнымi, найбольш старажытнымi i разам з тым найбольш распаўсюджанымi колерамi беларусаў былi белы (шэры, колер адбеленага лёну) i чырвоны (насычаны карычневы) колеры. Такое ўспрыманне навакольнага свету i безумоўнае выкананне спрадвечных традыцый дапамаглi нашым продкам зрабiць вельмi дакладны выбар. Для таго, каб зразумець, якую знакава-сiмвалiчную ролю выконвалi чырвоны i белы колеры, неабходна даведацца, якiм чынам кожны з iх быў звязаны з абрадавымi структурамi i ў якiх рытуальных кантэкстах выкарыстоўваўся. З гэтай нагоды прыгадаем шэраг рытуальных дзеянняў i рэчаў, у якiх белы i чырвоны колеры з’яўляюцца дамiнуючымi цi сэнсавызначальнымi.

Прастора хаты як дыялог гаспадароў з Богам i продкамi

* Сёння гарадскiя жыхары ўсё радзей узгадваюць, а можа, нават i не ведаюць аб структуры жылой прасторы хаты i функцыянальным значэннi кожнай з рытуальных зон. Нагадаем, што ў процiлеглым баку ад парога заўсёды быў «чырвоны» кут, па дыяганалi ад чырвонага кута ў хаце знаходзiлася печ, якую абавязкова фарбавалi ў белы колер.

Нараджэнне дзiцяцi i свет колеравых сiмвалаў

* У час першага рытуальнага купання дзiцяцi, калi бабка-павiтуха змывала сляды «таго», мацярынскага, свету i «ўводзiла» дзiця ў свет сям’i, роду, яго спавiвалi ў белае, але пры гэтым зверху абавязкова перавязвалi чырвоным поясам-абярэгам.

* Перад хрышчэннем дзiця апраналi ў новае (цi атрыманае ў спадчыну ад малодшага дзiцяцi) белае адзенне (i толькi такое, а не так, як сёння: дзяўчынку ў ружовае, а хлопчыка — у блакiтнае, i тады з нашымi хлопцамi Бог ведае, што робiцца), а зверху зноў-такi павязвалi чырвоны пояс.

* Iмкнулiся, каб нацельны крыжык, якi дадуць дзiцяцi, быў на чырвонай нiтцы.

Дыялог са смерцю, «светам» продкаў

Аб тым, што ў хату прыйшла бяда — смерць блiзкага чалавека, сведчылi адпаведныя дзеяннi людзей i спецыяльныя рытуальныя знакi-атрыбуты:

* Белы, без малюнкаў i арнаменту, ручнiк вешалi на акно з боку вулiцы. Для ўсiх гэта быў знак таго, што ў хату прыйшла бяда.

* У жыллёвай прасторы хаты ўсе люстэркавыя паверхнi экранiравалi тканiнай белага колеру.

* Яшчэ на пачатку мiнулага стагоддзя людзей хавалi ў белым саване. Сёння на дно труны кладуць белы ручнiк (сiмвал шляху са свету жывых у свет продкаў), а нябожчыка пакрываюць тканiнай белага колеру (тканiна выключна белая, без слядоў, пакiнутых чалавекам; у свеце продкаў пачнецца новы адлiк часу, таму на дарозе вечнасцi будуць напiсаны зусiм iншыя сiмвалы).

* У народнай традыцыi труну з нябожчыкам апускалi ў магiлу на спецыяльна вытканых для гэтага ручнiках. Пры гэтым труна знаходзiлася на белай частцы ручнiка, а тыя, хто апускаў яе — мужчыны ва ўзросце больш за 40 гадоў, — трымалi ручнiк за чырвоныя канцы.

* У адзеннi нябожчыка не павiнен быў прысутнiчаць чырвоны колер (лiчыцца, што гэта можа паклiкаць за сабой яшчэ адну смерць кагосьцi са сваякоў). У той жа час, калi ў сям’i была цяжарная жанчына, яна абавязкова апранала што-небудзь чырвонае цi яе абвязвалi чырвоным поясам.

* У народзе i сёння iснуе правiла: калi пасля смерцi сваяка (да трэцяга калена) не прайшоў год, яйкi — галоўны атрыбут святкавання Вялiкадня — нельга фарбаваць у чырвоны колер; яны павiнны застацца белымi i тым самым паказаць выключны статус дадзенай сям’i, якая жыве ў структуры памiнальнага года.

* На працягу года ёсць некалькi памiнальных дзён, напрыклад, бацькоўскiя суботы, Восеньскiя Дзяды i Радаўнiца. У гэтыя днi жывыя наведвалi могiлкi i прыбiралi магiлы. На надмагiльныя крыжы, калi гэта была магiла жанчыны, павязвалi белы фартушок, калi мужчыны — белы ручнiк, калi незамужняя дзяўчына — белы вяночак.

Такiм чынам, усе прыклады выкарыстання этнакультурных атрыбутаў у рытуальных кантэкстах дазваляюць зрабiць выснову, што белы колер сiмвалiзуе смутак, жалобу, смерць. Гэта унiверсальны сiмвал трансфармацыi — пераходу ў iншы стан. Калi зазiрнуць у казкi, белы колер там — колер Свету Вечнасцi, у якiм «смерць — жанчына ў белым саване, з доўгiмi валасамi, вандруе па палях i з’яўляецца людзям у снах». А ў народзе здавён жывуць такiя выслоўi: «Белы як смерць» цi «Бачыў я цябе ў труне ў белых тапках». Так, менавiта ў «белых тапках» (лапцях) хавалi нашых продкаў.

Вядома, што ў шматлiкiх еўрапейскiх i азiяцкiх народаў асаблiвай пашанай карыстаюцца жывёлы белага колеру. Напрыклад, у Шатландыi белыя каровы лiчацца першапродкамi, ад якiх пачаўся ўвесь род людскi. На Сiяме свяшчэннымi лiчацца белыя сланы. У афрыканскiх краiнах — белыя ваўкi, на Аравiйскiм паўвостраве — белыя валы, у Кiтаi — белыя конi. На Беларусi асаблiвай пашанай карыстаюцца белыя птушкi — буслы.

Становiцца зразумелым, што ўсе рытуальныя моманты, звязаныя са смерцю чалавека, з яго пераходам з аднаго стану ў другi, маркiравалiся белым колерам. Але ж такiм самым пераходам з аднаго свету ў другi, з аднаго стану ў другi з’яўляюцца i нараджэнне, i хрышчэнне дзiцяцi, а таксама падрыхтоўка i правядзенне вясельнай урачыстасцi.

Разам з тым, як вы ўжо заўважылi, побач з белым заўсёды прысутнiчаў чырвоны колер — колер жыцця, самы надзейны i самы распаўсюджаны абярэг. Усё тое, што неабходна было захаваць, абаранiць i пакiнуць у стане спакою цi стабiльнасцi, знаходзiлася ў шчыльным кантакце з чырвоным колерам: хлеб, рукi мацi цi бацькi, дзiця i г.д.

У народнай медыцыне наяўнасць рэчаў чырвонага колеру была складовай часткай пры лячэннi рожыстага запалення, спалохаў, сурокаў, рэўматызму i г.д. Абярэгамi хаты сталi чырвонае велiкоднае яйка, галiнка рабiны, сарваная 21 верасня. Самым надзейным абярэгам для чалавека з’яўлялася чырвоная нiтка цi чырвоны пояс. Святым месцам у хаце быў «чырвоны» кут. У казках прыкладам прыгажосцi была «чырвона дзевiца».

Калi праз прызму ўсяго вышэйзгаданага паглядзець на асноўныя рытуальныя дзеяннi вясельнага абраду, то можна ўбачыць такую заканамернасць: усе дзеяннi, звязаныя з жанiхом i нявестай (тымi, хто перажывае рытуальную «смерць» i пераходзiць у новы статус), будуць пазначаны белым колерам, усё тое, што звязана з бацькамi, хатай, хлебам (тымi, хто не змяняе свой статус), будзе прамаркiравана чырвоным колерам.

* Калi завяршаўся выкуп нявесты, бацька абвязваў дачку ручнiком i тройчы абводзiў яе вакол стала — сакральнага месца, за якiм збiраецца сям’я. Прычым нявеста была абвязана белай часткай ручнiка (яна «памiрала» для гэтай сям’i, пераходзiла ў iншую), а бацька трымаўся за яго чырвоныя канцы: ён заставаўся тут.

* У час вянчання маладыя стаялi ў храме на белай частцы бела-чырвона-белага ручнiка: «памiралi» ў статусе «хлопец i дзяўчына» (адно чырвонае поле ручнiка) i перанараджалiся ў «мужчыну i жанчыну» (процiлеглае чырвонае поле таго ж ручнiка) праз трохдзённае iснаванне ў намiнацыi «жанiх i нявеста» (тая пераходная — белая — зона абрадавага ручнiка, на якiм яны перажываюць перанараджэнне ў час вянчання).

* Калi з хаты нявесты выходзiлi маладыя, бацькi рабiлi каля парога арку з ручнiка i двух боханаў хлеба, кожны з якiх быў загорнуты ў чырвоныя (нiжнiя) часткi ручнiка. Утваралася «трыумфальная» арка (брама, ра-дуга (вясёлка), падкова на шчасце), з-пад якой павiнны дачка-нявеста i будучы зяць накiравацца ў новае жыццё.

* Выходзячы з храма, хросны бацька жанiха цi нявесты звязваў маладым рукi поясам-абярэгам чырвонага колеру.

* Маладыя ў час вяселля сядзелi ў «чырвоным» куце.

* Пасля першай шлюбнай ночы ў адзеннi жанiха i нявесты дамiнаваў чырвоны колер.

* Вясельны стол завяршаўся падзелам каравая, якi пад усеагульнае блаславенне выносiлi хросныя бацькi. Ручнiк слалi так, каб каравай абавязкова знаходзiўся на яго чырвонай частцы.

Самы час зрабiць такую выснову: галоўныя ўдзельнiкi вясельнага абраду — жанiх i нявеста — знаходзiлiся ў стане пераходу, таму павiнны былi апрануць адзенне белага колеру. Прычым не толькi нявеста, але i жанiх. Калi зiрнуць на фотаздымкi мiнулых гадоў, прыйсцi ў музей этнаграфii i фальклору, мы ўбачым там светлае адзенне жанiха i нявесты. Але: на сукенцы нявесты — на рукавах, грудзiне будуць вышытыя шырокiя чырвоныя палосы-абярэгi, а жывот будзе «закрываць» фартух з чырвонымi рысамi. У жанiха да светлай кашулi i штаноў будзе дададзены шырокi пояс з яркiм чырвоным арнаментам па краях.

Усе гэтыя разважаннi прымушаюць iнакш зiрнуць на сучасны вясельны абрад. Чаму толькi нявеста апранае строй белага колеру? Можа быць, неабходна больш дакладна ўгледзецца ў традыцыi нашых продкаў: нявеста, якая чакае дзiця, якая страцiла цнатлiвасць, не мае маральнага права надзяваць вясельны вянок i белы вэлюм — сiмвалы дзявоцкасцi. I яшчэ адна заўвага. Традыцыйны касцюм быў для чалавека своесаблiвым абярэгам, таму ўсе жыццёва важныя зоны былi iнтэнсiўна акцэнтаваныя арнаментальным малюнкам чырвонага колеру. Перш за ўсё гэта датычылася зоны шыi, грудзiны, рук, жывата. А што мы бачым на прыкладзе вясельнага адзення нашых сучаснiц? Дэкаратыўныя элементы чырвонага колеру цалкам адсутнiчаюць. Гэта значыць, што нявеста знаходзiцца ў стане поўнай безабароннасцi. Больш таго, яна цалкам адкрывае грудзi, плечы, спiну i тым самым зусiм не засцярагае сябе ад небяспекi моцнага бiяэнергетычнага ўздзеяння людзей з цяжкiм поглядам i чорнымi вачамi. Усё гэта вядзе да таго, што нашы звышаголеныя прыгажунi не ў стане нават непрацяглы час кармiць дзiця сваiм малаком. Калi яшчэ ў ХХ стагоддзi часта i з годнасцю казалi: «Гэтыя якасцi перадалiся чалавеку з малаком мацi», то якая сувязь можа iснаваць памiж тымi пакаленнямi, якiя не адчулi смак элiксiру вечнай любовi i спадкаемнасцi?

Такiм чынам, сфармулюем непарушнае правiла народнага этыкету:

— калi нявеста цнатлiвая, яна павiнна быць у першы дзень вяселля ў белым адзеннi;

— на другi дзень вяселля (пасля таго, як у маладых была першая шлюбная ноч) яна павiнна змянiць свой белы строй на адзенне чырвонага колеру;

— адсюль вынiкае i тое, што нявеста, страцiўшая цнатлiвасць да вяселля, на ўсiм яго працягу павiнна быць толькi ў адзеннi чырвонага колеру. За парушэнне гэтай часткi традыцыйнага рытуалу яна потым можа расплацiцца здароўем сваiх дзяцей i разбураным шчасцем сямейнага ачага.

Ёсць над чым задумацца i паразважаць, цi не так?

Паводле газеты "Звязда" за 2005-2006 гады



     

Глядзіце таксама

Беларускае традыцыйнае вяселле (ч. 2)

Цэтлікі (тэгі)

| беларускія народныя святы | | вяселле | | для дарослых |


Kryscina, 2.12.11 23:03

Адзнакі: 0.00/5.00 [0]

Няма каментараў да гэтага артыкула
 


Перайсці:  

У артыкулах захаваны правапіс аўтара. Тэксты выкладзеныя ў азнаямленчых мэтах. Калі знаходжанне пэўнага тэксту ў нашай бібліятэцы парушае Вашыя аўтарскія правы - калі ласка, паведамце пра гэта па адрасе dzietki@gmail.com і мы тэрмінова прыбяром тэкст з сайту.
© "Нашыя дзеткі", 2006-2010. Усе правы абароненыя. Выкарыстанне матэрыялаў у камерцыйных мэтах ЗАБАРОНЕНАЕ. Пры некамерцыйным выкарыстанні матэрыялаў спасылка на сайт "Нашыя дзеткі" абавязковая.
Па ўсіх пытаннях лістуйце нам!

Каталог TUT.BY Rating All.BY Internet Map